آویشن های زرمست

رباعی و دو بیتی دیروز

بیت ۱

                هر سبزه که بر کنا جویی رسته است                 گویی زلب فرشته خویی رسته است

رسته: از مصدر رستن – روییدن                             

واژه های جویی خویی و گویی جناس ناقص اختلافی هستند

لب:  مجاز از وجود است

واژه های سبزه و جو مراعات نظیر است

نکته: گویی قید تشبیه  است و فعل محسوب نمی شود.

معنی: هر سبزه ای که بر کنار جوی آبی روییده است مثل اینکه از لب انسان فرشته صفتی روییده شده باشد (از نظر پاکی و زیبایی و لطافت)

بیت ۲

                        پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی                 کان سبزه زخاک لاله رویی رسته است

حرف « تا» به معنی مبادا آمده است پس صوت است و یک جمله حساب می شود.

لاله رویی: ایهام دارد : ۱ منظور خاکی است که لاله از آن می روید. ۲ منظور انسانی است که چهره ی او از نظر زیبایی مانند لاله است.

واج آرایی صامت « س»  دارد

معنی: مبادا ( مراقب باشی ) با بیهودگی و تحقیر پا بر روی سبزه ها بگذاری زیرا این سبزه ها  ۱) از خاکی روییدن که از آن گل های لاله می روید    ۲) از خاک انسان ها ی زیبارو روییده است.

پیام : نکوهش بی حرمتی به جلوه های خلقت                                                                        رباعی خیام                                                                                                                             

—————————————————————————-

بیت ۱

                            اندر دل بی وفا غم  و ماتم باد                    آن را که وفا نیست ز عالم کم باد

واژه های « غم ؛ کم » جناس ناقص اختلافی است

منظور از « غم» در مصراع اول غم منفی یا غم دنیاست

کم باد:  کنایه است از نابودی

« را » در مصراع دوم « را» ی مالکیت است، یعنی کسی که وفا ندارد.

معنی: کاش افراد بی وفا و بی بهره از عشق، همواره دچار غم و ماتم باشند و این افراد امیدوارم نیست و نابود شوند.

توجه: این بیت با بیت نهم از درس نی نامه ی مولانا پیوند معنایی دارد:

               آتش است این بانگ نای و نیست باد              هر که این آتش ندارد ، نیست باد

بیت ۲

                       دیدی که مرا هیچ کسی یاد نکرد                 جز غم که هزار آفرین بر غم باد

مصراع اول: آرایه ی حس آمیزی داد

غم از او یاد کرده است: تشخیص

هزار: مجاز از زیادی

واژه ی « غم» آرایه ی تکرار به وجود آوده است.

« غم» در مصراع دوم منظور غم مثبت یا غم عشق است.

معنی:  سر انجام دیدی که هیچ کسی از من عاشقانه یاد نکرد!  بجز غم عشق که هزاران آفرین بر این غم باد.

                                                                                                                                                   رباعی مولانا

————————————————————————

بیت ۱

                           مکن کاری که بر پا سنگت آیو              جهان با این فراخی تنگت آیو

آیو : آید / شود

فراخی: گشادگی / وسعت

بر پا سنگ آمدن: کنایه است از دچار سختی شدن

مصراع دوم آرایه ی پارادوکس دارد

تنگ آمدن: کنایه است از سختی شرایط

بین فراخ و تنگ تضاد برقرار است

بین سنگ و ننگ جناس ناقص اختلافی وجود دارد

آیو ردیف دو بیتی است گر چه تفاوت معنایی دارند اما به گوش فارسی زبانان چندان این تفاوت آشکا نیست.

معنی: کاری نکن که دچار مشکل و سختی شوی و دنیا با تمام وسعت و گستردگی اش برایت تنگ و کوچک شود.

بیت ۲

                   چون فردا نامه خوانان نامه خوانند             تو را از نامه خواندن ننگت آیو

فردا: مجاز از روز قیامت

واژه های  خوانان/ خواندن/ خوانند جناس اشتقاق به وجود آورده اند.

بیت واج آرایی صامت های « خ» و « ن» دارند.

معنی: زمانی که آدمیان در روز قیامت نامه ی اعمال خود را می خوانند کاری نکن که تو از خواندن نامه ی اعمال و فتار خویش ننگ داشته باشی.

پیام:  ۱-  ذخیره ی توشه ی آخرت      ۲- پرهیز از ایجاد مشکل برای خود

                                                                                                                          در قالب دوبیتی از بابا طاهر

——————————————————————-

رباعی و دوبیتی امروز

                                                               مرغ نغمه خوان

بیت ۱

                            سحر در شاخسار بوستانی                چو خوش می گفت مرغ نغمه خوانی

چه: صفت تعجبی است

مصراع دوم تشخیص داد – (گفتن مرغ نفمه خوان)

واژه های شاخسار / بوستانی / مرغ مراعات نظیرند.

معنی:  هنگام سحر مرغی آوازه خوان بر شاخه ی درختی در باغ چه خوب می خواند که :

بیت ۲

                        برآور هر چه اندر سینه داری                سرودی ناله ای آهی فغانی

سینه:  مجاز از درون

بیت واج آرایی مصوت « ای» دارد.

معنی:  هر چه در درون خویش نهفته داری بر ز بان جاری ساز از ترانه ها سوز ها و فریادها.

                                                                                                      در قالب دو بیتی از اقبال لاهوری

————————————————————————–

                                                    گم کرده ی دیرین

بیت ۱

                         بیا ای دل از اینجا پر بگیریم                ره کاشانه ی دیگر بگیریم

ای دل:  منادای غیر انسانی : تشخیص – و دل مجازا درون است

منظور از این جا : دنیای مادی

پر گرفتن: کنایه از سفر / هجرت

کاشانه ی دیگر: کنایه است از عالم آخرت

معنی: ای دل بیا از این دنیای مادی سفر کنیم و راه دنیای آخرت را در پیش بگیریم.

بیت ۲

                        بیا گم کرده ی دیرین خود را                سراغ از لاله ی پرپر بگیریم

گم کرده دیرین: کنایه از معشوق ازلی

« را » در مصراع اول فک اضافه است

لاله ی پرپر: استعاره است از شهید

معنی:  بیا نشانی گم گشته ی قدیمی خویش ( محبوب ازلی )را از شهیدان بپرسیم.

                                                                                                                  در قالب دو بیتی از قیصر امین پور                                                                                  

—————————————————————————-

                                                             نشان سر افرازی

بیت ۱

                    کس چون تو طریق پاکبازی نگرفت              با زخم نشان سرافرازی نگرفت

مصراع اول تشبیه دارد.

پاک بازی: کنایه است از اخلاص

در مصراع دوم رابطه ی شباهت برقرار است ( زخم:  مشبه ، / نشان:  مشبه به است )

معنی:  هیچ کس مانند تو (رزمنده) راه اخلاص و پاکی را در پیش نگرفت و با زخم های مانده بر وجود خود نشان و مدال افتخار و سر افرازی را کسب نکرد.

بیت ۲

               زین پیش دلاورا کسی چون تو شگفت              حیثیت مرگ را به بازی نگرفت

حیثیت : اعتبا و آبرو                                         

بیت آرایه تشبیه دارد

حیثیت مرگ: اضافه ی استعاری / تشخیص

به بازی گرفتن: کنایه از بیهوده پنداشتن

معنی: ای دلاور (رزمنده) قبل از این، هیچ کس مثل تو اینگونه شگفت انگیز آبروی مرگ را ریشخند نگرفت و آن را بیهوده نپنداشت.                                                                           در قالب رباعی از حسن حسینی                                                                                            

—————————————————————-

خود آزمایی

۱)در رباعی مولانا غم در مصراع اول و در مصراع چهارم چه تفاوت معنایی دارد؟

پاسخ: غم در مصراع اول غم، منفی یا غم دنیاست یعنی ماتم. اما در مصراع چهارم غم، مثبت است یعنی غم عشق.

۲) شاعر در مصراع « با زخم نشان سرافرازی نگرفت» چه ارتباطی میان زخم و نشان ایجاد کرده است؟